มีความลับอะไรใน “กระหนกสามตัว” ที่ทำให้คนวาดเป็นเก่งลายอื่นได้ง่ายขึ้น

           ในวงการศิลปะลายไทย มีคำกล่าวที่เปรียบเสมือนสัจธรรมที่ครูช่างต่างยึดถือและส่งต่อกันมาว่า “กระหนกสามตัว” เปรียบดั่ง หัวใจสำคัญ แห่งศาสตร์ลายไทย หากยังไม่อาจถ่ายทอดความงดงามของแม่ลายนี้ได้ดีพอ การจะรังสรรค์ลวดลายอื่นใดให้วิจิตรตระการตาก็ย่อมเป็นไปได้ยาก (มานะ ทองสอดแสง, 2514, น. 42) คำกล่าวนี้ฟังดูเหมือนแรงกดดัน แต่ในขณะเดียวกันก็แฝงไว้ด้วยคำสัญญาที่น่าทึ่ง มันหมายความว่า การฝึกเขียนลายไทยให้เกิดผลนั้น จำเป็นต้องจดจำกระหนกสามตัว ให้แม่นยำอย่างแท้จริงเสียก่อน เพราะเมื่อใดที่คุณบรรลุถึงความแม่นยำในลายนี้แล้ว การเขียนกระหนกรูปแบบอื่นก็จะกลายเป็นเรื่องง่าย (โพธิ์ ใจอ่อนน้อม, 2522, น. 14) นี่คือทางลัด หรือไม่ หรือมีความลับอะไรซ่อนอยู่ในลายพื้นฐานลายนี้

 

ความลับที่ 1: ไม่ใช่แค่ลาย แต่คือแม่บท

          ความลับข้อแรกและข้อที่สำคัญที่สุดคือ กระหนกสามตัว ไม่ได้ถูกจัดอยู่ในหมวดหมู่ลายทั่วไป แต่ถูกยกให้เป็น แม่บท (มานะ ทองสอดแสง, 2514, น. 41) หรือ แม่ลายที่สำคัญมาก (โพธิ์ ใจอ่อนน้อม, 2522, น. 14) อมร ศรีพจนารถ (2514) เปรียบว่า กระหนกสามตัว เปรียบเหมือนพยัญชนะของวิชาวาดเขียน ลองคิดดูนะครับ ถ้าคุณไม่รู้จักพยัญชนะ คุณก็ไม่สามารถผสมคำอื่นๆ ได้ กระหนกสามตัวก็เช่นกัน ไม่ใช่แค่คำ แต่คือ พยัญชนะที่ใช้สร้างคำนับพันในภาษาลายไทย

 

ความลับที่ 2: เปรียบเหมือนกล่องอะไหล่ ที่บรรจุลายไทยทั้งปวง

          ทำไมถึงเป็นแม่บท เพราะ กระหนกสามตัว คือ ลายที่บรรจุ ก้าน เถา กาบ กาบใหญ่ กาบเล็ก กลีบเลี้ยง ตัวกระหนกและยอดกระหนกไว้อย่างครบถ้วน (มานะ ทองสอดแสง, 2514, น. 41) นี่คือความลับที่ทำให้ง่ายขึ้นทันที เมื่อคุณฝึกวาดกระหนกสามตัว คุณไม่ได้กำลังฝึกแค่องค์ประกอบเดียว แต่คุณกำลังฝึกใช้อะไหล่ทุกชิ้นที่จำเป็นสำหรับลายไทยทั้งปวงไปพร้อม ๆ กัน ไม่ว่าจะเป็นการบิดเถา, การซ้อนกาบ, หรือการสะบัดยอด ดังที่ อมร ศรีพจนารถ (2514) กล่าวไว้ว่า ถ้าถอดออกมาทุกชิ้นจะประกอบเข้ากับลายอื่น ๆ ได้อีกเป็นอันมาก นั่นคือเมื่อคุณวาดกระหนกสามตัว เป็น คุณก็มีอะไหล่ในมือพร้อมที่จะนำไปประกอบเป็นลายอื่นได้นั่นเอง

 

เก่งขึ้นอย่างไร ถอดรหัสการแปลงร่าง

          คำว่า เก่งขึ้น นั้นไม่ใช่เรื่องเวทมนตร์ แต่เป็นเพราะลายอื่น ๆ คือ ลูก ของกระหนกสามตัว ครูช่างทุกท่านยืนยันตรงกันว่า กระหนกสามตัว ถือเป็นต้นแบบของลายกระหนกทุกชนิด (เสน่ห์ หลวงสุนทร, 2548, น. 74) และกระหนกทุกชนิดก็ได้แยกออกไปจากกระหนกสามตัว (โพธิ์ ใจอ่อนน้อม, 2522, น. 14)

 

ความลับอยู่ที่การดัดแปลง

• อยากวาดกระหนกเปลวง่ายมาก เพราะกระหนกเปลวก็มาจากกระหนกสามตัวนั้นเอง ผิดแต่เอากระหนกข้างหน้าของกระหนกสามตัวออกเสีย (มานะ ทองสอดแสง, 2514, น. 41) หรือ ตัดแง่กาบล่างออกเกลี่ยให้อ่อนลื่นไป ส่วนของกาบบนและช่วงยอดนั้น ยังคงยึดถือตามแบบแผนเดิมของกระหนกสามตัวทุกประการ (โพธิ์ ใจอ่อนน้อม, 2522, น. 14)
• อยากวาดกระหนกใบเทศ ง่ายเหมือนกัน เพราะ กระหนกใบเทศนั้น ก็มีโครงสร้างแบบกระหนกสามตัวอันเดียวกันนี้เอง  หากผู้เขียนประสงค์จะสร้างลายกระนกใบเทศ ก็เพียงขมวดช่อ, กาบ, และ ยอด ให้ม้วนตัวอย่างอ่อนช้อยคล้ายเลขไทย โดยรักษารูปทรงให้เป็นทรงแข้งสิงห์ไว้ ก็จะก่อเกิดเป็นลายกระหนกไทยอีกชนิดหนึ่งที่งดงาม (มานะ ทองสอดแสง, 2514, น. 41) แค่เปลี่ยนวิธีการม้วนช่อให้เป็นทรงแข้งสิงห์

          จะเห็นได้ว่า ทันทีที่คุณวาดกระหนกสามตัวเป็น คุณก็รู้วิธีวาดกระหนกเปลว และ กระหนกใบเทศ ไปแล้วกว่า 80% โดยอัตโนมัติ คุณแค่เรียนรู้ส่วนต่างที่เพิ่มเข้ามาเล็กน้อยเท่านั้น

 

บทสรุป: ความลับที่ไม่มีจริง มีแต่พื้นฐานที่แข็งแกร่ง

          ความลับที่ทำให้คนวาดกระหนกสามตัวเป็น แล้วเก่งลายอื่นได้ง่ายขึ้น ก็คือ การมีแนวทางการเขียนจากแม่ลายเดียวกัน การฝึกกระหนกสามตัว จึงไม่ใช่การฝึกเพื่อวาดลายเดียว แต่คือการฝึกไวยากรณ์หลักของภาษาลายไทยทั้งหมด เมื่อคุณแม่นไวยากรณ์ คุณก็สามารถประยุกต์สร้างประโยคอื่น ๆ ได้อย่างง่ายดาย นี่จึงเป็นเหตุผลที่ โพธิ์ ใจอ่อนน้อม (2522, น. 14) สรุปไว้อย่างชัดเจนที่สุดว่า เมื่อจำกระหนกสามตัวได้แม่นยำแล้ว การเขียนตัวกระหนกอื่น ๆ ต่อไปก็จะว่าได้ง่าย มันคือ ทางลัดที่ไม่ใช่ทางลัด แต่เป็นทางเดียวที่สำคัญที่สุด ที่ผู้เริ่มต้นหัดลายไทยทุกคนต้องผ่านไปให้ได้

 

อ้างอิงข้อมูลจาก:

โพธิ์ ใจอ่อนน้อม. (2522). คู่มือลายไทย. โรงพิมพ์ธนาคารออมสิน.

มานะ ทองสอดแสง. (2514). ศึกษาศิลปะลายไทย. ไทยมิตรการพิมพ์.

เสน่ห์ หลวงสุนทร. (2548). ศิลปะไทย. วาดศิลป์.

อมร ศรีพจนารถ. (2514). ภาพจิตรกรรมไทย. บริษัทโสมนิมติต์จำกัด.

 

กฤษดาเรือง เรื่องศิลปะ-ไม่มีพรสวรรค์ก็เก่งศิลปะได้